Tο Westworld, η Φιλοσοφία και οι Αόρατες Πόλεις | Stephen Dedalus

 

Γεια σε όλους! Σε αυτό μου το άρθρο θα ήθελα να σας μιλήσω για τη νέα σειρά του HBO, το Westworld. Ή μάλλον… εξ’αφορμής της σειράς θα ήθελα να αναφερθούμε στην ευρωπαϊκή φιλοσοφία του 18ου αιώνα και στο τι έχει να μας πει μια αμερικάνικη σειρά για ένα σημαντικό  πρόβλημα της σκέψης.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το Westworld είναι σειρά που ξεκίνησε το 2016 και dsτη στιγμή που γράφεται αυτό το άρθρο βρίσκεται στο έβδομο επεισόδιο. Μας μεταφέρει στο μακρινό μέλλον όπου κάποιοι επιστήμονες έχουν δημιουργήσει το Westworld, ένα πάρκο σε μέγεθος χώρας -αν όχι και ηπείρου- το οποίο το εκμεταλλεύεται εμπορικά μια εταιρεία. Το Westworld είναι ένας ολόκληρος μικρόκοσμος βασισμένος στην Άγρια Δύση. Στο τοπίο κυριαρχεί η μορφή του Γκραν Κάνυον και οι κάτοικοί του κόσμου αυτού είναι τυχοδιώκτες, παράνομοι, βετεράνοι του αμερικανικού εμφυλίου, Ινδιάνοι, πόρνες κι άλλοι τύποι ενός μάλλον εξιδανικευμένου Φαρ Ουέστ. Με μια σημαντική όμως παράμετρο: είναι όλοι τους τεχνητοί άνθρωποι δημιουργημένοι στα εταιρικά εργαστήρια. Ο έμμεσος αλλά βασικός τους σκοπός είναι η τέρψη των “κανονικών” ανθρώπων, οι οποίοι πληρώνουν παχυλά ποσά για να περάσουν μερικές μέρες στο πάρκο ως “επισκέπτες”. Αυτοί κατά τη διαμονή τους έχουν την ευκαρία να μετάσχουν σε διάφορες “περιπέτειες” ποικίλλης δυσκολίας αλλά και απλώς να ζήσουν στην Άγρια Δύση σαν άνθρωποι της εποχής. Ωστόσο, υπάρχει μια μεγάλη διαφορά με τον πραγματικό κόσμο. Στο Westworld κανένας από τους τεχνητούς κατοίκους, τους λεγόμενους “οικοδεσπότες”, δεν μπορεί όντως να βλάψει έναν “επισκέπτη”. Ούτε καν οι σφαίρες δεν μπορούν να επηρεάσουν τους επισκέπτες. Αντίθετα, οι επισκέπτες έχουν τη δυνατότητα να σκοτώνουν, να βλάπτουν ή και να βιάζουν τους τεχνητούς τους οικοδεσπότες. Επιπλέον, οι αναμνήσεις των οικοδεσποτών διαγράφονται σε τακτά διαστήματα με αποτέλεσμα να μην έχουν συνείδηση όσων τους έχουν συμβεί στο παρελθόν από τους επισκέπτες και να συνεχίζουν να υπάρχουν ανενόχλητοι στο Westworld – και φυσικά να είναι έτοιμοι να ικανοποιήσουν κι άλλους επισκέπτες μέσα από περιπετειώδη και βίαια storylines.  Κάποιοι θα αναγνωρίσατε ότι η ιδέα θυμίζει πολύ ηλεκτρονικό παιχνίδι. Πρόκεται για μια πολύ καλή σειρά που στοχάζεται και σχετικά με την ανθρώπινη φύση αλλά και σχετικά με την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη, χωρίς να ξεχνά τη δράση. Φυσικά ξεχωρίζουν οι ερμηνείες των Anthony Hopkins και Ed Harris.

Πώς όμως συνδέεται με τη φιλοσοφία του 18ου αιώνα μια τέτοια sci-fi western σειρά; Η απάντηση δίνεται κιόλας από το πρώτο επεισόδιο. O Robert Ford (Anthony Hopkins), ο δημιουργός του Westworld, έχει μόλις προσθέσει μια νέα ρύθμιση στο λογισμικό κάθε οικοδεσπότη. Πρόκειται για τα λεγόμενα “reveries” (ονειροπολήσεις), που τους επιτρέπουν να επηρεάζονται από συναισθήματα και εντυπώσεις που είχαν καταγραφεί μεν στη μνήμη τους αλλά έχουν πλέον ds1διαγραφεί στο πλαίσιο των συνεχών επανεκκινήσεων που υφίστανται. Τα reveries τους κάνουν πιο ρεαλιστικούς και τους επιτρέπουν να αυτοσχεδιάζουν ευκολότερα γιατί η συμπεριφορά τους δεν βασίζεται μόνο στις “εργοστασιακές” τους ρυθμίσεις αλλά και στα δικά τους βιώματα. Όμως, φαίνεται ότι σταδιακά τα reveries βγαίνουν εκτός ελέγχουν με αποτέλεσμα οι οικοδεσπότες να αποκτούν πλήρη συνείδηση αυτών που τους έχουν συμβεί. Για παράδειγμα, μια κοπέλα-οικοδεσπότης μπορεί να έχει βιαστεί και σκοτωθεί 50 φορές από τους επισκέπτες και να έχει διασωθεί από τα χέρια παρανόμων 75 φορές χάρη στην παρέμβαση των επισκεπτών, στο πλαίσιο των διάφορων storylines όπου αυτοί συμμετέχουν. Στο τέλος όμως κάθε storyline η μνήμη της διαγραφόταν με αποτέλεσμα να μένει ανεπηρέαστη και ουσιαστικά μη-ζωντανή. Εξαιτίας όμως της νέας ρύθμισης, του revery, η κοπέλα-οικοδεσπότης σταδιακά αποκτά πρόσβαση σε αυτές τις αναμνήσεις. Θα αποκτήσει αυτοσυνειδησία η τεχνητή νοημοσύνη; Θα εξεγερθούν οι οικοδεσπότες όταν συνειδητοποιήσουν τα δεσμά τους; Θα φανεί στα επόμενα επεισόδια.

Πώς συνδέεται η αυξανόμενη αυτοσυνειδησία των οικοδεσποτών με τη φιλοσοφία; Ο Σκωτσέζος φιλόσοφος David Hume (1711-1776) ήταν ένας σημαντικός διανοητής που έθεσε το ζήτημα του “εαυτού”. Η κλίση του Χιουμ στον σκεπτικισμό τον οδήγησε να συμπεράνει, μεταξύ άλλων αρκετά προκλητικών ιδεών, ότι αυτό που αποκαλούμε “εαυτός” απλώς δεν υπάρχει. Ο φιλόσοφος μας καλεί να κάνουμε ένα νοητικό πείραμα: να σκεφτούμε τον εαυτό μας. Όταν, λοιπόν, σκεφτόμαστε τον εαυτό μας, λέει ο Χιουμ, πουθενά δεν βλέπουμε όντως κάποια συγκεκριμένη οντότητα, ένα φάντασμα. Το μόνο που βλέπουμε είναι διάφορες αναμνήσεις. Για παράδειγμα όταν σκέφτομαι τον “εαυτό μου”, σκέφτομαι τις πρώτες μου βόλτες στο πάρκο, τα παιδικά μου γενέθλια, τα μαθήματα του σχολείου, τους φίλους μου και τα χρόνια μου στο πανεπιστήμιο. Πουθενά όμως δεν βλέπω μια ενοποιητική φιγούρα, ένα ον που να με κάνει να πω “να, αυτός εδώ είναι ο εαυτός μου”, τέτοια θα ήταν μια ενιαία μορφή που συνδέει τον Νίκο όταν ήταν 5 χρονών και τον Νίκο όταν ήταν 19 χρονών. Το μόνο που βλέπω είναι αναμνήσεις και θραύσματα, άρα “εαυτός” δεν υπάρχει κατά τον Χιούμ καθώς οι αισθήσεις μας δεν μας δίνουν πρόσβαση σε αυτό το πλάσμα.

Στον Χιουμ απάντησε ο Γερμανός Immanuel Kant (1724-1804), ένας από τους σημαντίκοτερους νεώτερους φιλόσοφους – αν όχι ο σημαντικότερος. Η σκέψη του Καντ είναι αφοπλιστικά απλή. Είναι γεγονός ότι όταν κάνω αυτή την ενδοσκόπηση, την οποία μας καλεί ο Χιουμ να κάνουμε, δεν μπορώ να αντικρίσω μια ξεχωριστή οντότητα που όταν την αντιληφθώ να πω “να, αυτός είναι ο εαυτός μου”. Όμως -λέει ο Κάντ- ποιος είναι αυτός που κάνει αυτή την ενδοσκόπηση; Ακριβώς αυτός είναι ο εαυτός μας κατά το Γερμανό φιλόσοφο. Αυτή η οντότητα, αυτό το φάντασμα, που ενοποιεί και εποπτεύει αυτές τις αναμνήσεις και τα θραύσματα, αυτός είναι ο εαυτός που τόσο σκεπτικιστικά αμφισβητήθηκε από τον Χιουμ.

Οι δυο έννοιες που μας απασχόλησαν παραπάνω είναι αφενός οι αναμνήσεις και αφετέρου ο εαυτός με την έννοια του υποκειμένου αυτού που έχει πρόσβαση στις αναμνήσεις. Οι τεχνητοί άνθρωποι του Wesworld, οι οικοδεσπότες, έχουν μόνο το το δεύτερο. Δηλαδή έχουν βέβαια μια υπόσταση ως δρώντα υποκείμενα αλλά οι αναμνήσεις τους διαγράφονται συνεχώς. Έτσι καταλήγουν να κάνουν συνεχώς τα ίδια πράγματα περίπου όπως στην ταινία Η Μέρα της Μαρμότας (Groundhog’s Day) με τον Bill Murray. Το γεγονός, λοιπόν, ότι έχουν εαυτό είναι αρκετό για να υφίστανται ως πραγματικοί άνθρωποι; Η απάντηση της σειράς είναι όχι. Οι οικοδεσπότες ξεκινούν να αποκτούν όντως ανθρώπινη υπόσταση μόνο από τη στιγμή που αποκτούν πρόσβαση στις αναμνήσεις τους. Τελικά, μπορεί ο Καντ να είχε δίκιο λέγοντας ότι ο “εαυτός” μας υφίσταται ως οντότητα αλλά οι αναμνήσεις φαίνεται πως είναι εξίσου απαραίτητες για να είμαστε άνθρωποι. Αυτά που έχουμε κάνει, αυτά που έχουμε ζήσει είναι αναπόσταστο κομμάτι του είναι μας.

Όπως μας διηγήθηκε ο Ιτάλο Καλβίνο στις αριστουργηματικές Αόρατες Πόλεις:

 

ds2  […] μάταιο θα ήταν να περιγράψω τη Ζαΐρα, την πόλη με τους ψηλούς πύργους στα τείχη. Θα μπορούσα να σου πω πόσα σκαλιά φτιάχνουν τους δρόμους π’ανεβαίνουν σαν σκάλες και την καμπυλότητα πού’χουν οι στοές και τι λογής μετάλλινες ψηφίδες καλύπτουν τα ταβάνια. Μα ήδη ξέρω ότι θά’ταν σαν να μη σου λέω τίποτα. Την πόλη δεν την αποτελούν αυτά, αλλά οι σχέσεις αναμεταξύ των διαστάσεων του χώρου της και των γεγονότων του παρελθόντος της: το ύψος ενός φανοστάτη και η απόσταση από το έδαφος στην οποία λικνίζονται τα πόδια κρεμασμένου σφετεριστή, το σχοινί που ενώνει το φανοστάτη με το απέναντι μπαλκόνι κι οι γιρλάντες που διακοσμούν την πομπή της βασίλισσας στο γάμο της, το ύψος του μπαλκονιού και το σάλτο του παράνομου εραστή που το σκάρφάλωσε την αυγή, η κλίση της υδρορροής και το μονοπάτι μιας γάτας που γλίστρησε μέσα στο ίδιο παράθυρο, η βολή ενός πολεμικού πλοίου που ξαφνικά εμφανίστηκε πέρα απ’το ακρωτήρι και το βλήμα που κατέστρεψε την υδρορροή, τα σκισίματα στο δίκτυ και οι τρεις γέροι που κάθονται στην προβλήτα μπαλώνοντας δίχτυα και λένε ο ένας στον άλλο για εκατοστή φορά την ιστορία του πλοίου του σφετεριστή που κάποιοι λένε ότι ήταν νόθος γιος της βασίλισσας και τον παρατήσανε νεκρό μες στα πλούσια ρούχα του εκεί στην προβλήτα.

Καθώς η παλίρροια των αναμνήσεων ανεβαίνει, η πόλη την ρουφά σαν σφουγγάρι και διαστέλλεται. Μια περιγραφή της Ζαΐρας του σήμερα πρέπει να περιέχει και κάθε παρελθόν της Ζαΐρας. Παρ’όλα αυτά, η πόλη δεν μιλά για το παρελθόν της αλλά το περιέχει, όπως το χέρι τις χαρακιές του – το περιέχει γραμμένο στις γωνιές των δρόμων, στα καφασωτά των παραθύρων, τις κουπαστές των σκαλιών, τις κεραίες των αλεξικέραυνων – κάθε κομμάτι σημαδεμένο κι αυτό με γρατζουνιές, σπασίματα, φθορά.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s