Γκροτέσκ vs Tρομακτικό | Mιλένα Βλασσοπούλου

Ξεκινώ αυτό το άρθρο αφορμώμενη από τις πολλές αναφορές ατόμων στον όρο «γκροτέσκ». Μπερδεύουν την έννοια του αποκρουστικού με την έννοια του γκροτέσκου. Μα κάνουν τεράστιο λάθος. Η ημιμάθεια δυστυχώς εξαπλώνεται πολύ εύκολα γι’αυτό ας ξεκαθαρίσουμε τη χρήση των εννοιών αυτών.

Ο όρος «grotesque» προέρχεται από τη γαλλική γλώσσα και σημαίνει γελοιογραφική υπερβολή για να τονιστεί το κακό και το άσχημο. Στην ιταλική γλώσσα μεταφράζεται ως grottesca [pittura] και στα ελληνικά ως γκροτέσκο. Ο όρος αυτός αποδόθηκε στις φαντασμαγορικές νωπογραφίες που βρέθηκαν στα διαμερίσματα (grotte=κρύπτες) ρωμαϊκών κτιρίων του 15ου αιώνα. Στις παραστάσεις αυτές συνδυάζονταν κατά εκκεντρικό τρόπο ανθρώπινα και ζωώδη μοτίβα με διακοσμήσεις φυλλωμάτων και λουλουδιών. Κατά τον 16ο αιώνα, ο όρος περιέγραφε ζωγραφική και καλλιτεχνική τεχνοτροπία, κατά την οποία τα πραγματικά φυσικά σύνολα αποσυντίθενται και τα μέλη τους αναδιανέμονται κατά τρόπο φανταστικό. Από την εποχή της Αναγέννησης το γκροτέσκο αναδεικνύεται σε αυτόνομο λογοτεχνικό είδος ( Commedia dell’Arte, οι κωμωδίες του Μολιέρου, οι ιστορίες του Βολταίρου και του Νιντερό). Κατά τη ρομαντική περίοδο, το γκροτέσκο σε συνδυασμό με τη γοτθική λογοτεχνία αποκτά αποχρώσεις του τρομερού, αφύσικου και διαστρεβλωμένου. Συχνά παίρνει την έννοια του ευτράπελου και του τρομερού.

Παραδείγματα γκροτέσκου υπάρχουν αρκετά. Ο γνωστός Charles Dickens, στον οποίο έχει αποδοθεί ότι το γκροτέσκο είναι ένα από τα βασικά αισθήτικά του γνωρίσματα ( βλ. μυθιστόρημα Nickolas Nickleby). Περιγράφει με φρικιαστικό τρόπο το φάντασμα, μα προσθέτει έναν κωμικό διάλογο όπου ο βαρόνος απαθής διασκεδάζει με την ασχήμια και την δολοφονική αποστολή του φαντάσματος αλλά την αποτρέπει με ένα τέχνασμα. Ένα άλλο παράδειγμα γκροτέσκου βρίσκουμε στο γνωστό και μη εξαιρεταίο βιβλίο του Dickens «A Christmas Carol» με τον πρωταγωνιστή Σκρούτζ. Παραδείγματα γκροτέσκου βρίσκουμε και στην εγχώρια λογοτεχνία και στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Ο Παπαδιαμάντης και η λιτή μακάβρια επιβεβαίωση του θανάτου. (βλ. Φόνισσα).

Ένα εξαιρετικό παράδειγμα και το πιο αντιπροσωπευτικό θα έλεγα είναι ο αγαπημένος μου συγγραφέας Νικολάι Γκόγκολ ( Николай Гоголь). Οι σπουδές μου στο Τμήμα της Ρωσικής Γλώσσας και Φιλολογίας, μου δίνουν τη δυνατότητα να ασχοληθώ με περισσότερη σιγουριά με το γκροτέσκ στη ρωσική λογοτεχνία. Ο ακριβής λοιπόν όρος στα ρωσικά μεταφράζεται ως гротеск και η επεξήγηση είναι η εξής: Τεχνοτροπία βασισμένη στην έντονη αλλοίωση των συνηθισμένων μορφών/ φαινομένων του οικείου με το αλλόκοτο και, γενικότερα, στον συνδυασμό αταίριαστων στοιχείων συνήθως με σκοπό τη σάτιρα. Από άλλους τρόπους διακωμώδησης το διαφοροποιεί το γεγονός ότι στο παράγωγο γέλιο φωλιάζει ενίοτε και συμπρωταγωνιστεί μια αίσθηση τρόμου. Συχνά οι γκροτέσκο μορφές επιστρατεύονται για να αποκαλύψουν φρικτές, τραγικές αλήθειες. Στη παγκόσμια λογοτεχνία ήταν ο Χόφμαν και η Ντάμα Πίκα του Αλεξάντρ Πούσκιν.

Επανέρχομαι στον αγαπημ4νο Γκόγκολ ο οποίος υπηρέτησε πιστά το γκροτέσκο και συγκεκριμένα το ρεαλιστικό γκροτέστ. Πίστευε πως ο αληθινός σκοπός του συγγραφέα δεν είναι η απλή αποτύπωση του περιβάλλοντος. Έγραφε και διακωμωδούσε την ασχήμια της κοινωνίας. Ήταν συγγραφέας του σήμερα. Πέθανε μόλις στα 43 του χρόνια από τις ψυχικές κακουχίες και τις τύψεις του γιατί δεν μπόρεσε να κάνει τον κόσμο καλύτερο. Έγραφε ωμά, ρεαλιστικά, με μια μεγάλη δόση ευαισθησίας. Όξυνε, μεγένθυνε, δημιουργούσε μορφές φανταστικές ή γκροτέσκ. Ήταν η ρεαλιστική φαντασιοπλασία που αφαιρεί τα καλύμματα για να δείξει στον αναγνώστη την αλήθεια. Έργα του ήταν: Η Λεωφόρος Νιέβσκι (Невский проспект), Το ημερολόγιο ενός τρελού ( Записки сумасшедшего), Το Πορτραίτο (Портрет), Η Μύτη (Нос), Το  Παλτό (Шинель). Όλα αυτά αποτελούν τον κύκλο «Διηγήματα της Πετρούπολης». Επεισόδια της καθημερινής ζωής. Το χέρι του Γκόγκολ τα μεταμόρφωνε σε μνημεία απίθανου παραλογισμού.

Ελπίζω μ’ αυτές τις αποσπασματικές αναφορές να έμαθες πως το γκροτέσκ διαφέρει από το τρομαχτικό. Εύχομαι επίσης να δείξεις μια στοιχειώδη επιείκεια ως προς την έκταση και τις πληροφορίες του άρθρου μα έπρεπε να μεταφράσω αποσπάσματα των σημειώσεων μου στα ρωσικά!

Μέχρι το επόμενο άρθρο stay happy! Stay weird!

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s